بازار؛ گروه بین الملل: توافق آتشبس میان ایران و آمریکا، فرصتهای تازهای را برای توسعه همکاریهای سرمایهگذاری و ترانزیتی تهران با کشورهای همسایه فراهم کرده است؛ فرصتی که میتواند بهویژه در کریدور بینالمللی شمال-جنوب (INSTC)، جایگاه ژئوپلیتیکی و ترانزیتی ایران را بیش از پیش تقویت کند. در نخستین گام، «فرزانه صادق» وزیر راه و شهرسازی ایران، در ۱۸ ژوئن در آستانه با سریک ژومانگارین، معاون نخستوزیر و وزیر اقتصاد ملی قزاقستان، دیدار و درباره گسترش همکاریهای حملونقلی و لجستیکی گفتوگو کرد.
در جریان این دیدار، تهران با واگذاری ۱۵ هکتار زمین در بندر چابهار به قزاقستان برای تسهیل ترانزیت کالا میان این کشور و آبهای جنوبی ایران موافقت کرد. در مقابل، آستانه نیز اختصاص اراضی ویژه به شرکتهای لجستیکی ایرانی در بنادر کوریک و آکتائو را پذیرفت؛ اقدامی که میتواند به تقویت پیوندهای ترانزیتی دو کشور در مسیر شمال-جنوب و توسعه دسترسی آنها به بازارهای منطقهای منجر شود.
تحرکات هوشمندانه قزاقستان در کریدور شمال-جنوب
قزاقستان از نخستین کشورهایی بود که از توافق آتشبس میان ایران و آمریکا استقبال کرد. با این حال، آستانه حتی در دوره اعمال سختترین تحریمهای آمریکا علیه ایران نیز تلاش برای توسعه روابط اقتصادی و تجاری با تهران را متوقف نکرد. اکنون بهنظر میرسد قزاقستان بهدنبال ایفای نقشی پررنگتر در صنعت ترانزیت ایران، بهویژه در چارچوب کریدور بینالمللی شمال-جنوب است.
بر اساس آمار رسمی، حجم تجارت ایران و قزاقستان در سال ۲۰۲۵ با رشد ۲۶.۴ درصدی به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید و دو کشور افزایش این رقم به ۳ میلیارد دلار را در قالب نقشه راه همکاریهای دوجانبه و موافقتنامه تجارت آزاد ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا هدفگذاری کردهاند. همچنین حجم جابجایی بار در کریدور شمال-جنوب طی سال ۲۰۲۵ با رشد ۱۲ درصدی به ۳.۵ میلیون تن رسید و مقامهای قزاق معتقدند با نوسازی زیرساختهای حملونقلی، ظرفیت سالانه این مسیر میتواند تا ۲۰ میلیون تن افزایش یابد.
اگرچه هند سال گذشته تحت فشار آمریکا از مشارکت در توسعه بندر چابهار عقبنشینی کرد، اما این موضوع نتوانست روند رو به رشد کریدور شمال-جنوب را متوقف کند. افزون بر این، ایران و قزاقستان به همراه روسیه، چین و ترکمنستان توافق ریلی پنججانبهای را برای تسهیل حملونقل به امضا رسانده و همزمان توافق تعرفهای چهارجانبهای میان قزاقستان، روسیه، ترکمنستان و ایران در دست پیگیری است. این ابتکارات میتواند قزاقستان را به یکی از مهمترین هابهای ترانزیتی اوراسیا و کشورهای مستقل مشترکالمنافع تبدیل کند.
در این میان، شتاب قزاقستان برای توسعه بخش لجستیک این کشور نیز قابل توجه است. در حالیکه میانگین نرخ رشد صنعت لجستیک قزاقستان در سه سال گذشته ۸.۲ درصد اعلام شده، اما این شاخص در سال ۲۰۲۵ به ۲۰.۴ درصد افزایش یافته است. همچنین بیش از ۶۲ درصد از محمولههای ترانزیتی قزاقستان در سال ۲۰۲۴ از طریق شبکه ریلی جابجا شدهاند؛ آماری که اهمیت توسعه اتصال ریلی با ایران و مشارکت فعالتر در کریدور شمال-جنوب را برای آستانه دوچندان میکند.
فرصتی کمنظیر برای توسعه شبکه ریلی ایران
در سوی دیگر، ایران نیز خود را برای بهرهبرداری از فرصتهای ایجادشده در پی توافق با آمریکا آماده میکند. هرچند ایران بهواسطه موقعیت جغرافیایی خود همواره بهعنوان پل ارتباطی شمال و جنوب شناخته شده است، اما موانع ناشی از تحریمها در سالهای گذشته مانع از بهرهبرداری کامل تهران از ظرفیتهای کریدور شمال-جنوب شده بود.
اکنون، بر اساس اعلام وزیر راه و شهرسازی، بیش از ۹۰ درصد عملیات اجرایی راهآهن چابهار-زاهدان تکمیل شده و پیشبینی میشود این مسیر تا پایان سال ۲۰۲۶ به بهرهبرداری برسد. بهرهبرداری از این خط ریلی، بندر چابهار را به شبکههای ریلی منطقه متصل خواهد کرد؛ در شرایطی که شاخه غربی کریدور شمال-جنوب نیز از خاک جمهوری آذربایجان عبور کرده و بهعنوان یکی از مسیرهای اصلی این کریدور در حال فعالیت است.
در صورتی که ایران و آمریکا به تعهدات خود در چارچوب توافق آتشبس پایبند بمانند، شرایط برای بازگشت ایران به جایگاه تاریخی خود بهعنوان پل راهبردی خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری مهیا خواهد شد. در چنین شرایطی، جذب هرچه بیشتر صاحبان کالا و فعالان حملونقل به مسیرهای ریلی و جادهای ایمن و اقتصادی ایران، ضرورتی ملی برای بهرهبرداری حداکثری از زیرساختهای ترانزیتی کشور محسوب می شود؛ روندی که به نظر میرسد تهران از همان روزهای نخست دستیابی به توافق با واشنگتن، گامهای اولیه آن را برداشته است.
