بازار؛ گروه بین الملل: روسیه طی سالهای اخیر، جایگاه خود را به عنوان بزرگترین صادرکننده گندم جهان تثبیت کرده و موفق به گشودن بازارهایی تازه در آسیا، آفریقا و خاورمیانه برای این محصول استراتژیک خود شده است. در این میان، پاکستان نیز در کنار برخی دیگر از کشورهای حوزه جنوب و جنوب شرق آسیا همچون بنگلادش و اندونزی، به یکی از مشتریان مهم گندم روسی تبدیل شده؛ کشوری که با وجود تولید داخلی قابل توجه، همچنان برای تأمین نیازهای غذایی خود ناچار به واردات است.
رشد مبادلات کشاورزی میان مسکو و اسلامآباد در شرایطی رخ میدهد که روسیه به دنبال تنوع بخشی به مسیرهای ترانزیتی برای صادرات محصولات صادراتی خود است. همین موضوع باعث شده کریدور عبوری از ایران بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد؛ مسیری که در صورت فعال شدن کامل، میتواند منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی قابل توجهی برای تهران به همراه داشته باشد.
پاکستان؛ بازاری رو به رشد برای گندم روسیه
بنا بر گزارش اینترفکس، شرکتهای تجاری روسیه در ماه مارس ۲۰۲۴ حدود ۴۷۸ هزار تن گندم به پاکستان صادر کردند و اکنون، سهم گندم روسیه از کل واردات گندم پاکستان به ۷۰.۵ درصد رسیده است؛ به این معنا که بیش از دو سوم واردات این محصول استراتژیک تنها از طریق یک کشور انجام شده است. همچنین طی سهماهه نخست سال ۲۰۲۴، صادرات گندم روسیه به پاکستان به یک میلیون تن به ارزش ۲۹۶ میلیون دلار رسید. سهم گندم روسیه از واردات گندم پاکستان نیز از ۲۴.۶ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۷۰.۵ درصد در مارس ۲۰۲۴ افزایش یافته است.
در حال حاضر نیز هیچ ریسک فوری و اثرگذار بر شرایط فاندامنتال بازار که ریسک کاهش حجم گندم صادراتی روسیه به پاکستان را افزایش دهد، شناسایی نشده است.
برای درک بهتر ابعاد این رشد، باید توجه داشت که کل صادرات گندم روسیه به پاکستان در سال ۲۰۲۳ برابر با ۱.۶ میلیون تن بود. بنابراین، حجم صادرات سهماهه نخست سال ۲۰۲۴ معادل ۶۲.۵ درصد کل صادرات سالانه ۲۰۲۳ بوده که این رقم تنها در یک بازه سهماهه محقق شده است!
شتاب بالای واردات گندم روسیه نشان میدهد که بنادر پاکستان از ظرفیت عملیاتی مناسبی برای تخلیه و پذیرش این حجم از محمولهها برخوردار هستند و این روند الزاماً ناشی از کمبود عرضه در بازار داخلی نیست.
از سوی دیگر، تمرکز فزاینده واردات بر یک کشور تأمینکننده نیز بیانگر رقابتپذیری بالای قیمت گندم روسیه در مقایسه با سایر کشورهای صادرکننده است. با توجه به اینکه میانگین هزینه واردات گندم روسیه به پاکستان، در سهماهه نخست سال ۲۰۲۴ حدود ۲۹۶ دلار به ازای هر تن برآورد میشود، این جریان تجاری را میتوان در چارچوب سیاستهای سختگیرانه پاکستان برای مدیریت و صرفهجویی در منابع ارزی ارزیابی کرد. لازم به ذکر است که «دیمیتری ریلکو» رئیس موسسه تحقیقات کشاورزی روسیه (IKAR) در گفتگو با رویترز، قیمت FOB هر متر مکعب گندم صادراتی تحویل ماه می ۲۰۲۶ را ۲۳۷ دلار اعلام کرده است.
با اینحال، تمرکز حجم بالای واردات بر یک مبدأ، وابستگی قابل توجهی به تداوم صادرات از منطقه دریای سیاه ایجاد میکند. در شرایطی که نرخ تخلیه محمولهها در بنادر پاکستان در سطح فعلی حفظ شود، زنجیره تأمین فیزیکی در حال حاضر بدون گلوگاه یا محدودیت جدی به فعالیت خود ادامه خواهد داد. هرچند سهم بالای روسیه در بازار، میزان آسیبپذیری در برابر افزایش احتمالی هزینههای حملونقل یا بیمه مرتبط با این مبدأ را افزایش میدهد.
مهمترین شاخصی که باید در ارزیابی آینده بازار طی سه ماهه آینده مورد توجه قرار گیرد، نرخ ماهانه تخلیه محمولههای گندم در بنادر اصلی پاکستان است. رصد این ظرفیت عملیاتی مشخص خواهد کرد که آیا میانگین واردات حدود ۳۳۳ هزار تن در ماه طی سهماهه نخست سال ۲۰۲۴ صرفاً با هدف ذخیرهسازی پیشدستانه ناشی از جنگ ایران و آمریکا انجام شده یا اینکه پاکستان در حال حرکت به سمت اتکای ساختاری و بلندمدت به گندم روسیه است.
روابط تجاری روسیه و پاکستان در حوزه غلات طی دو سال گذشته رشد چشمگیری داشته است. آمارهای موسسه تحقیقات کشاورزی روسیه نشان میدهد که روسیه در سال ۲۰۲۳ حدود ۱.۶ میلیون تن گندم به پاکستان صادر کرده است. این روند در سال ۲۰۲۴ نیز ادامه یافته و تنها در سه ماه نخست سال، نزدیک به یک میلیون تن گندم روسی راهی بازار پاکستان شد.
این ارقام اما فارغ از حجم صادرات گندم روسیه، به خوبی نشان میدهد که این کشور به یکی از تأمینکنندگان اصلی گندم پاکستان تبدیل شده است. برای اسلامآباد نیز حفظ روند واردات گندم از پاکستان بسیار مهم است؛ چراکه نوسان تولید داخلی، تغییرات اقلیمی و رشد مصرف باعث شده تأمین پایدار گندم به یکی از اولویتهای دولت این کشور تبدیل شود.
ایران، شاهراه اتصال روسیه به پاکستان
بخش عمده گندم صادراتی روسیه به سمت پاکستان، از طریق بنادر دریای سیاه ومسیر دریای سرخ حمل می شود. اما تحولات چند سال اخیر، از جنگ اوکراین گرفته تا افزایش هزینههای حملونقل و بیمه، باعث شده تا روسیه به دنبال مسیرهای جایگزین باشد. در چنین شرایطی، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند نقش یک پل ارتباطی میان روسیه و بازارهای جنوب آسیا را ایفا کند. مزیت اصلی این مسیر آن است که بخشی از وابستگی به مسیرهای دریایی سنتی را کاهش داده و گزینههای بیشتری در اختیار صادرکنندگان قرار میدهد.
در واقع، آنچه امروز مورد توجه قرار گرفته صرفاً انتقال گندم نیست؛ بلکه شکلگیری یک مسیر تجاری جدید است که میتواند در آینده برای جابهجایی انواع کالا میان روسیه، ایران، پاکستان و حتی هند مورد استفاده قرار گیرد.
مسیر پیشنهادی ترانزیت گندم صادراتی روسیه به سمت پاکستان نسبتاً ساده است. گندم تولیدشده در مناطق جنوبی روسیه ابتدا به بنادر این کشور در دریای خزر منتقل میشود. پس از آن، محمولهها با کشتی به بنادر شمالی ایران از جمله امیرآباد، انزلی و کاسپین میرسند. از این نقطه، بار وارد شبکه حملونقل ایران شده و از طریق خطوط ریلی یا جادهای به سمت شرق و جنوب شرق کشور حرکت میکند. در نهایت نیز محمولهها از مرز میرجاوه وارد پاکستان میشوند. این مسیر، علاوه بر توجیه اقتصادی، تبیین کننده دستورات رئیس محترم دولت چهاردهم مبتنی بر لزوم استفاده از ظرفیت مسیرهای ترانزیتی متصل به دریای خزر است. از سوی دیگر، شبکه ریلی ایران تا مرز میرجاوه، از شرایط زیرساختی مناسبی برخوردار بوده و نیاز چندانی به سرمایه گذاری ندارد.
اما نکته مهم اینجاست که معمولاً وقتی از ترانزیت صحبت میشود، توجه به سمت درآمد حاصل از عبور کالا می شود و این در حالیست که مزایای این کریدور برای ایران فراتر از دریافت حق ترانزیت است. افزایش حجم جابجایی غلات میتواند کمک شایانی به رونق بنادر شمالی کشور نماید؛ بنادری که بخش قابل توجهی از ظرفیت زیرساختی آنها همچنان بلا استفاده باقی مانده و یا پتانسیل بیشتری برای رشد دارند. همچنین خطوط ریلی شرق کشور که سالهاست بر توسعه ترانزیت بینالمللی ریلی و جاده ای متمرکز شدهاند، از افزایش بار بهره خواهند برد.
از سوی دیگر، حضور پررنگتر ایران در تجارت محصولات غذایی منطقه میتواند موقعیت کشور را در معادلات اقتصادی اوراسیا تقویت کند. در حقیقت، تبدیل شدن ایران به هاب تامین موارد غذایی مهم و استراتژیکی چون گندم و غلات، میزان بازدارندگی کشور را تا حد زیادی افزایش داده و چتر امنیتی کشور را تا حد زیادی گسترده تر خواهد کرد.
فرصتی کم نظیر که شاید تکرار نشود
تحولات تجارت جهانی در حال ایجاد تغییر نقشه مسیرهای حملونقل است. از آنجاکه کشورهای و صاحبان بار به دنبال راههای امنتر، کوتاهتر و کمهزینهتر برای انتقال کالا هستند، همین موضوع باعث شده اهمیت کریدورهای منطقهای بیش از گذشته افزایش پیدا کند.
در چنین فضایی، رشد صادرات گندم روسیه به پاکستان میتواند به فرصتی برای ایران تبدیل شود تا جایگاه خود را در تجارت منطقهای ارتقا دهد. اگر توسعه زیرساختهای حملونقل ریلی به ویژه در مناطق مرزی پاکستان، با سرعت بیشتری دنبال شده و موانع اجرایی موجود کاهش یابد، ایران این شانس را خواهد داشت که به یکی از مسیرهای اصلی انتقال غلات میان شمال و جنوب آسیا تبدیل شود؛ جایگاهی که علاوه بر درآمد اقتصادی، ارزش راهبردی قابل توجهی نیز برای کشور به همراه خواهد داشت.
با اینحال، باید در نظر داشت که فرصت بهره برداری از مسیرهای ترانزیتی در دنیتای امروز بسیار محدود است. رشد فزاینده فناوری ساخت و توسعه مسیرهای جدید حتی در دل رشته کوه های هیمالیا (شاخه جدید کمربند و جاده عبوری از نپال) سبب شده تا مزیت های رقابتی کشورها در توسعه مسیرهای ترانزیتی، محدود به زمان شود. لذا، در صورت عدم بهره برداری مناسب از فرصت ایجاد شده برای ترانزیت کگندمک و غلات روسیه به سمت پاکستان، تنمی توان انتظار داشت که مزیت رقابتی مسیرهای ترانزیتی ایران برای همیشه معتبر باقی بماند.
