بهار بحران در بازار سرمایه؛ ۷۶۰ همت معامله بدون سهام

اقتصادآنلاین، آرمان هنرکار؛ ارزش کل معاملات انجام شد در بازار سرمایه ایران در مجموع و شامل صندوق‌های سرمایه‌گذاری، اوراق بدهی و بازار فیزیکی بورس کالا و انرژی در مجموع ماهانه معادل ۷۶۳.۵ همت بوده است. این آمار بر اساس گزارش فروردین ماه ۱۴۰۵ مدیریت پژوهش، توسعه و مطالعات اسلامی سازمان بورس و اوراق بهادار است که در روز ۱۵ اردیبهشت ماه به انتشار رسید. در شرایطی که بازار سهام همچنان با محدودیت‌های ناشی از فضای جنگی و توقف طولانی‌مدت معاملات مواجه است، بررسی جریان نقدینگی در سایر ارکان بازار سرمایه می‌تواند تصویر دقیق‌تری از رفتار سرمایه‌گذاران و اولویت‌های نقدینگی در اقتصاد ایران ارائه دهد.

غلبه صندوق‌های سرمایه‌گذاری بر جریان نقدینگی

بر این اساس ارزش معاملات صندوق‌های سرمایه‌گذاری برابر با ۴۵۸ هزار میلیارد تومان، اوراق بدهی ۸۵.۵ هزار میلیارد تومان و بازار فیزیکی بورس کالا و انرژی برابر با ۲۲۰ همت بوده است. سهم بالای صندوق‌های سرمایه‌گذاری از کل ارزش معاملات را می‌توان نشانه‌ای از حرکت بخش مهمی از سرمایه‌گذاران به سمت ابزار‌های کم‌ریسک‌تر و نقدشونده‌تر در فضای بی‌ثبات فعلی تلقی کرد؛ موضوعی که به خوبی نشان می‌دهد اولویت فعالان اقتصادی در شرایط کنونی بیش از آنکه کسب بازدهی از دارایی‌های پرریسک باشد، حفظ ارزش سرمایه و مدیریت ریسک است.

در همین حال، تداوم فعالیت بازار فیزیکی بورس کالا و انرژی نیز بیانگر آن است که بخش واقعی اقتصاد، برخلاف بازار سهام، همچنان نیازمند گردش مستمر کالا، انرژی و مواد اولیه است و این بخش حتی در شرایط بحرانی نیز متوقف نمی‌شود. همین موضوع باعث شده تا بخشی از جریان نقدینگی به جای حرکت به سمت دارایی‌های سرمایه‌ای، در مسیر تامین نیاز‌های واقعی اقتصاد و زنجیره تولید باقی بماند.

اوراق بدهی؛ بازیگر پنهان بازار مالی

البته باید این نکته را تاکید کرد که ارزش معاملات مذکور بدون احتساب ارزش معاملات اوراق بدهی در بازار باز است و اگر این اوراق نیز در تجمیع ارزش معاملات حساب شوند با اعداد متفاوتی روبه‌رو خواهیم بود؛ به این صورت که ارزش معاملات اوراق بدهی در این حالت و به تنهایی بیش از ۲۰۰۰ همت خواهد بود.

این موضوع به‌خوبی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از گردش مالی بازار‌های پولی و مالی کشور عملاً در بستر ابزار‌های بدهی و سیاست‌های مرتبط با تامین مالی دولت و شبکه بانکی جریان دارد؛ مساله‌ای که می‌تواند نشانه‌ای از افزایش وابستگی ساختار مالی کشور به ابزار‌های استقراضی و سیاست‌های مبتنی بر کنترل نقدینگی باشد. در واقع، هرچه سهم اوراق بدهی و معاملات مرتبط با بازار باز بیشتر می‌شود، می‌توان این برداشت را داشت که وزن سیاست‌گذاری پولی و مداخلات بانکی در معماری مالی کشور نیز در حال افزایش است.

جنگ، ریسکی فراتر از تمام الگو‌های تاریخی

بر حسب عادت بعضاً دیده می‌شود که فروردین امسال با مدت مشابه سال گذشته مقایسه می‌شود که این امر از منظر منطقی قابل قبول نیست؛ چراکه بیش از ۹۰ روز از شروع جنگ و توقف معاملات سهام می‌گذرد و صرفاً برخی از صندوق‌های سرمایه‌گذاری و بازار فیزیکی مشغول به کار هستند و عملاً نمی‌توان نقطه مشابه تاریخی را در دهه گذشته یافت که بتوان شرایط امروز را با آن مقایسه کرد.

بازار سرمایه ایران در وضعیت فعلی نه‌تنها با ریسک‌های کلاسیک اقتصادی همچون تورم، کسری بودجه و نوسانات ارزی مواجه است، بلکه با سطحی از نااطمینانی ژئوپلیتیک روبه‌رو شده که ماهیت تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران را نیز تغییر داده است. همچنین ریسک جنگ نیز با سایر ریسک‌ها قابل مقایسه نیست؛ چراکه برخلاف شوک‌های اقتصادی متعارف، جنگ می‌تواند به‌طور هم‌زمان بر انتظارات، نقدشوندگی دارایی‌ها، جریان سرمایه، رفتار سرمایه‌گذاران و حتی زیرساخت‌های معاملاتی اثر بگذارد.

تغییر معماری بازار سرمایه در دوران بحران

از سوی دیگر، ترکیب فعلی ارزش معاملات نیز به‌نوعی بیانگر تغییر موقت معماری بازار سرمایه ایران در دوران بحران است؛ به‌گونه‌ای که وزن بازار سهام کاهش یافته و در مقابل، صندوق‌ها، ابزار‌های درآمد ثابت و بازار‌های فیزیکی نقش پررنگ‌تری در حفظ جریان مالی کشور ایفا می‌کنند.

این تغییر ساختار را می‌توان واکنش طبیعی بازار به شرایط جنگی و افزایش سطح نااطمینانی دانست؛ وضعیتی که در آن سرمایه‌گذاران بیش از هر زمان دیگری به سمت دارایی‌های با ثبات نسبی بیشتر حرکت می‌کنند. در چنین فضایی، رفتار سرمایه‌گذاران بیش از آنکه تابع تحلیل‌های بنیادی کلاسیک باشد، تحت تاثیر بقا، حفظ نقدشوندگی و مدیریت ریسک قرار می‌گیرد؛ موضوعی که خود می‌تواند چهره بازار سرمایه ایران را در کوتاه‌مدت و حتی میان‌مدت دستخوش تغییر کند