تعطیلی ۳هفته‌ای بورس‌ در جنگ‌؛ کنترل ریسک یا تصمیم‌ غلط؟

اقتصاد آنلاین، آرمان هنرکار؛ “بورس بسته شد، اما … ” بعد از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، سازمان بورس طی اعلامیه‌ای فعالیت بورس را منتفی اعلام کرد و تنها صندوق‌های درآمد ثابت و طلا قابل معامله هستند.

در همین میان یک سوال بسیار مهم ایجاد می‌شود که این اتفاق درست بود یا خیر؟ یکی از مصداق‌های خاورمیانه‌ای بورس‌ها در زمان جنگ، متعلق به تجربه چند سال گذشته روسیه در مواجهه با این بحران بود؛ با کمی گشت زدن در اخبار می‌توانید متوجه شوید که یک جمله بار‌ها و بار‌ها تحت عنوان «تجربه موفق روسیه» در آن زمان تکرار می‌شد؛ البته شاید به نظر کسانی که مدام این گزاره را تکرار می‌کنند، سقوط ۴۰ درصدی شاخص بورس مسکو در عرض یک روز و بعد از فریز حدود یکماهه سرمایه سهامداران عملکرد آبرومندانه‌ای محسوب می‌شود، اما حقیقت اینکه هیچ کدام از فعالان بورس مسکو برای این اقدام، هیچ مدیری را ایستاده تشویق نکردند. در واقع تجربه موفقی را نمی‌توان در خاورمیانه و در چنین شرایطی پیدا کرد؛ چراکه مصر هم در اثر شورش‌ها، مدام نوسانات بسیاری را به فعالان بازار خود تحمیل کرده است. البته که عملکرد ترکیه در کنترل بازار سهام بعد از تعطیلی در اثر ناآرامی‌های داخلی، هرچند که لیاقت تقدیم مدال ندارد، اما حداقل می‌توان درجه عملکرد متوسط را در کارنامه آن ثبت کرد.

تعطیلی ۲۴ روزه MOEX

بورس مسکو از ۲۵ فوریه ۲۰۲۲ (یک روز پس از آغاز جنگ با اوکراین) برای سه روز کاری متوالی به‌طور کامل تعطیل شد و سپس، این تعطیلی به مدت تقریباً یک ماه ادامه یافت. تا ۲۴ مارس ۲۰۲۲، بازار سهام روسیه به حالت تعلیق درآمد و تنها در برخی روز‌ها معاملات بسیار محدودی در بخش اوراق قرضه دولتی انجام شد. هدف اصلی از این تعطیلی، کاهش فشار فروش ناشی از ترس عمومی، جلوگیری از تضعیف بیشتر واحد پول ملی و ایجاد فرصت برای سازمان‌دهی پاسخ‌های مالی و پشتیبانی از بازار‌ها بود. دولت روسیه در همین بازه، سیاست‌های مکملی مانند افزایش شدید نرخ بهره بانکی، اعمال محدودیت‌های ارزی، و کنترل جریان سرمایه را نیز در پیش گرفت.

دو دیدگاه به روسیه

دو دیدگاه کلی وجود دارد، نخست اینکه موافقان تعطیلی بورس بر این باورند که این اقدام در زمان وقوع بحران‌های شدید همانند تجربه روسیه نه تنها به معنای دخالت منفی یا دستکاری در بازار نبود، بلکه به‌عنوان ابزاری برای خرید زمان، تحلیل وضعیت، و آرام‌سازی فضا مورد استفاده قرار گرفت و از بروز رفتار‌های توده‌ای زیان‌بار جلوگیری کرده و مانع از فروپاشی یک‌باره قیمت‌ها می‌شود. اما در مقابل، منتقدان به این تصمیم معتقدند، راهکار‌های متعددی برای کنترل بازار وجود دارد که بستن کامل بازار جز آنها نیست. یکی از مصدایق این گروه از فعالان بازار سرمایه، این است که در هفته بعد از جنگ روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، شاخص MOEX مسکو فقط ۹ درصد کاهش یافت.

دیدگاهی متفاوت درباره تعطیلی بورس 

دیدگاه‌های بسیار متفاوتی برای چگونگی فعالیت بازار در زمان جنگ مطرح است؛ عده‌ای معتقدند که صندوق‌های سرمایه‌گذاری باید فعال باشند تا سرمایه‌های درون بازار به‌طور کامل قفل نشود که در این حوزه انتقاداتی در بخش مدیران نهاد مالی وجود دارد که چگونه می‌توانند در این شرایط و برای کنترل NAV صندوق‌های سرمایه‌گذاری غیرمستقیم اقدام به صدور یونیت بزنند که این مورد نشان از محدودیت‌های مالی موجود در نهاد‌های مالی دارد.

عده‌ای دیگر نیز معتقدند که صرفا باید معاملات توسط معامله‌گران حرفه‌ای یا همان نهاد‌های مالی انجام شود تا اجازه حرکت گله‌ای در بازار داده نشود و هیجانات نیز متعاقبا کنترل شود. به طور کلی کارشناسان و صاحب‌نظران بازار سرمایه بر این باورند که روش‌های بسیار متعددی مانند کاهش دامنه نوسان، افزایش حجم مبنا، برداشتن کلی دامنه نوسان برای آزادسازی سرمایه‌گذاران و … برای کنترل بازار در شرایط بحرانی وجود دارد.

اما از میان همه دیدگاه‌های موجود شاید جالب‌ترین و البته متفاوت‌ترین دیدگاه دارک کردن بازار باشد؛ این ایده برای اولین بار توسط رضا کیانی رئیس هیأت مدیره مرکز مالی ایران و مدیر تحقیق و توسعه بورس اوراق بهادار تهران مطرح شد که طبق این روش باید از نشان دادن حجم معاملات در بازار خودداری، دامنه نوسان را محدود و حجم مبنا را چندین برابر کرد تا از ترس، التهاب و به‌ویژه رفتار هیجانی در بازار جلوگیری کرد که البته این نظریه نیز منتقدین مخصوص به خود را دارد که معتقدند اگر چنین محدودیتی در بازار ایجاد شود، تعداد و ارزش معاملات به میزان بسیار زیادی کاهش پیدا می‌کند.

نکات کلیدی از نگاه فوربز

پس از آنکه اوکراین با موفقیت به تهاجم روی آورد و پوتین را به اعزام سربازان روسی به خدمت اجباری سوق داد، شاهد بزرگترین سقوط خود بود.

واگذاری‌ها در اقتصاد روسیه و تحریم‌های کشور‌های غربی، بازار سهام روسیه را در طول بحران با مشکل مواجه کرده بود. حتی زمانی که شرکت‌های نفت و گاز روسیه موفقیت‌های جزئی داشته‌اند، این موفقیت‌ها برای رساندن شاخص MOEX روسیه به سطوح قبل از حمله کافی نبود.

چه اتفاقی در بازار روسیه افتاد؟

شاخص MOEX روسیه در آستانه حمله واقعی، زمانی که پوتین در حال آرایش نیرو‌ها در امتداد مرز بود به طرز چشمگیری کاهش یافت. از ۱۶ تا ۲۴ فوریه (قبل از جنگ روسیه و اوکراین) این شاخص شدیدترین سقوط خود را از ۳۶۸۳.۹۵ به ۲۰۵۸.۱۲ واحد تجربه کرد. از آن زمان تاکنون، این شاخص دیگر به بالای ۲۷۸۷.۶۹ واحد برنگشت.

اندکی افزایش

در اواخر ماه مارس، مذاکراتی در مورد توافق‌های آتش‌بس احتمالی بین دو کشور در استانبول انجام شد. شاخص MOEX به بالاترین حد خود از زمان آغاز تهاجم رسید، زیرا کشور‌ها به طور آزمایشی امیدوار بودند که بتوانند برای یک توافق صلح معنادار مذاکره کنند، اما چنین اتفاقی نیفتاد. در حالی که اوکراین در ازای مذاکرات طولانی بر سر کریمه، بی‌طرفی خود را پیشنهاد داد، روسیه از هر نوع آتش‌بس خودداری کرد. در عوض، فقط با کاهش عملیات نظامی موافقت کرد.

وعده تو خالی و ریزش دوباره

با افشای جنایات جنگی ارتش روسیه در ۴ آوریل ۲۰۲۲، MOEX دوباره شروع به ریزش کرد. از این نقطه به بعد، تحریم‌های جدید و فزاینده‌ای علیه روسیه اعمال شده است.

افزایش حاشیه‌ای سهام

در اواخر ماه اوت، شرکت نفت روسیه لوک اویل عملکرد بهتری را آغاز کرد، همانطور که غول گازی گازپروم با اعلام اینکه شروع به پرداخت سود سهام به سرمایه‌گذاران خود خواهد کرد، این کار را انجام داد. این امر به MOEX کمک کرد تا در ۵ سپتامبر ۲۰۲۲ کمی افزایش یابد و به ۲۴۸۸.۴۴ واحد برسد، هرچند که به بالاترین سطح خود در مارس ۲۰۲۲ پس از تهاجم یعنی ۲۷۸۷.۶۹ واحد نزدیک نیست.

سقوط محض

ولادیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، می‌دانست که زمستان در راه است و اگر مردمش شانسی برای تحمل ماه‌های سردتر داشته باشند، باید یک پیروزی بزرگ به دست آورند تا حمایت نظامی و مالی بیشتری از متحدان خارجی خود به دست آورند. سرمایه‌گذاران حقیقی نیز به دنبال حمایت از اوکراین هستند. این امر نه تنها به این دلیل که او نیاز به حفظ مردم خود و ادامه اعمال حاکمیت کشورش داشت، بلکه به این دلیل که تحریم‌های گازی روسیه در ماه‌های زمستان در مقایسه با نحوه استقبال از آنها در تابستان، از نظر سیاسی برای رهبران اتحادیه اروپا بسیار کمتر محبوب خواهد بود، اهمیت مضاعفی داشت؛ بنابراین در اوایل سپتامبر، او با استفاده از بسته‌های کمکی دریافت شده از ایالات متحده و کشور‌های اتحادیه اروپا، اولین حمله تهاجمی بزرگ نیرو‌های اوکراینی را آغاز کرد. تقریباً از همه نظر، او موفق بود. این حمله منجر به فروپاشی گزارش شده جبهه شمال شرقی روسیه در منطقه خارکیف شد. در روز‌های پس از عقب‌نشینی روسیه، شاخص MOEX حتی بیشتر سقوط کرده و از پایین‌ترین حد خود در فوریه گذشته و در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۲ به ۱۹۹۳.۳۵ واحد رسیده است.

نظر کارشناسان روسی

یک تحلیلگر اقتصادی بورس مسکو در واکنش به شرایط جنگی آن زمان روسیه گفته بود: همزمان با آغاز تحریم‌های غرب و بیدار شدن روسیه در شرایط عدم اطمینان و ترس از پیامد‌های به سرعت در حال گسترش حمله روسیه به اوکراین، ارزش روبل به شدت کاهش یافت، بازار سهام متوقف شد و مردم برای برداشت پول نقد خود هجوم آوردند.

آنتون ترویانوفسکی افزود: پول روسیه ظرف چند ساعت تا یک چهارم ارزش خود را از دست داد. بانک مرکزی روسیه در تلاش برای جلوگیری از این کاهش، نرخ بهره کلیدی خود را بیش از دو برابر کرد، فروش اوراق بهادار روسیه توسط خارجی‌ها را ممنوع کرد و به صادرکنندگان دستور داد تا بیشتر درآمد‌های ارزی خود را به روبل تبدیل کنند. به دلیل «وضعیت رو به وخامت» بورس مسکو را برای آن روز تعطیل کرد.

در پایان باید بر این نکته تاکید کرد که توقف معاملات سهام تا زمانی نامعلوم عامل ریزش یکباره بازار سرمایه و سلب اعتماد باقی مانده نسبت به بازار سرمایه می‌شود. ضمن اینکه اعتماد سرمایه‌گذاران در سال‌های اخیر به شدت تحت تاثیرات تصمیمات غلط برخی از تصمیم‌گیران به صفر میل کرد و توقف معاملات تنها در یک صورت می‌تواند نتیجه مطلوبی در پی داشته باشد که بازگشایی آن در زمان صلح باشد اما به اعتقاد کارشناسان، در شرایط نااطمینانی از زمان پایان جنگ، عملا تصمیم‌گیری بر مبنای چنین مفروضی نمی‌تواند نتیجه مطلوبی داشته باشد.