سال پرتلاطم بورس؛ از شوک‌های سیاسی تا رشد تاریخی

اقتصادآنلاین – فرزاد حسن‌زاده؛ بازار سرمایه در سالی که گذشت به‌شدت تحت تأثیر ریسک‌های سیاسی قرار داشت. این ریسک‌ها که به کشور تحمیل شد، بازار سرمایه را به‌شدت تحت فشار قرار داد و مانع از آن شد که این بازار در شرایطی آرام مسیر خود را ادامه دهد.

حملات تروریستی، انتخابات ریاست‌جمهوری و پایان عملیات اسرائیل

اولین ریسک سیاسی که بازار سرمایه و فعالان آن را تحت فشار قرار داد، حمله تروریستی اسرائیل به کنسولگری ایران در دمشق در تاریخ ۱۳ فروردین ۱۴۰۳ بود. پس از این اتفاق، شاخص کل بورس تا ۲۵ فروردین که عملیات وعده صادق ۱ علیه اسرائیل آغاز شد، ۱.۵ درصد افت داشت. با آغاز این عملیات، شاخص کل بورس برای مدتی کوتاه روند صعودی به خود گرفت، اما در اردیبهشت‌ماه، به دلیل تشدید تهدیدات و بالا گرفتن جنگ در خاورمیانه، بازار سرمایه بازدهی نزولی را تجربه کرد.

در حالی که توجهات به تحولات منطقه معطوف بود، کشور با شهادت ابراهیم رئیسی و تعدادی از مقامات بلندپایه، در شوک فرو رفت و نظام سیاسی برای برگزاری یک انتخابات ریاست‌جمهوری زودهنگام آماده شد. در خردادماه، به دلیل ابهام درباره آینده سیاسی کشور و تداوم جنگ در خاورمیانه، شاخص کل بورس تا پیش از دور اول انتخابات بازدهی منفی داشت.

با مشخص شدن نتایج دور اول انتخابات در تاریخ ۸ تیر و راهیابی مسعود پزشکیان به دور دوم، و سپس پیروزی او در ۱۶ تیر، شاخص کل بورس در یک هفته بیش از ۴ درصد بازدهی مثبت داشت. شاید اصلی‌ترین دلیل این رشد، امیدواری مردم به تشکیل دولتی جدید با سیاست‌هایی متفاوت از دولت سیزدهم بود. امید می‌رفت که تغییرات اساسی در سیاست‌های کلی کشور، به‌ویژه در حوزه اقتصادی، داخلی و خارجی، رخ دهد و احیای سیاست مذاکره، اختلافات ایران با غرب را کاهش داده و زمینه خروج اقتصاد کشور از تحریم را فراهم کند.

بااین‌حال، پیروزی مسعود پزشکیان منجر به کاهش ریسک‌های سیاسی نشد، و اسرائیل سیاست‌های جنگ‌طلبانه خود را برای درگیر کردن ایران در جنگ تشدید کرد. در اقدامی تروریستی، اسرائیل اسماعیل هنیه، رئیس دفتر سیاسی حماس، را در فردای تحلیف پزشکیان ترور کرد. این اقدام، بازار سرمایه را مجدداً در شوک فرو برد و شاخص کل بورس برای یک هفته روندی نزولی داشت و به زیر ۲ میلیون واحد سقوط کرد. این ترور که در نخستین روز کاری دولت چهاردهم رخ داد، نشان داد که کشور در شرایطی بسیار سخت و دشوار گرفتار شده است و بازار سرمایه نیز از ابتدای سال ۱۴۰۳ تحت‌فشار این ریسک‌های سیاسی قرار داشت.

با رأی اعتماد مجلس به همه وزرای پیشنهادی، به‌ویژه عبدالناصر همتی که جایگزین احسان خاندوزی در وزارت اقتصاد شد، امیدی تازه در دل فعالان بازار سرمایه شکل گرفت. همتی از همان ابتدا اعلام کرد که سیاست‌هایش در راستای تقویت بازار سرمایه و رشد اقتصادی کشور خواهد بود. پس از ورود او به وزارت اقتصاد در تاریخ ۳۱ مرداد، شاخص کل بورس تا ۱۱ شهریور عمدتاً صعودی بود. اما با آغاز تجاوز اسرائیل به لبنان و حملات تروریستی این رژیم در آن کشور، نگرانی‌ها درباره احتمال گسترش درگیری‌ها به داخل ایران افزایش یافت.

در ۱۰ مهر، با اجرای عملیات وعده صادق ۲، بازار سرمایه دچار شوک جدیدی شد و شاخص کل بورس روند نزولی به خود گرفت. از ۱۱ مهر، یعنی فردای عملیات، تا ۵ آبان که تجاوز اسرائیل به خاک ایران رخ داد، شاخص کل بورس بیش از ۸ درصد افت کرد.

رشد بازار سرمایه ایران؛ حمایت‌های اقتصادی دولت و سیاست‌های کلیدی در سال ۱۴۰۳

بااین‌حال، از ۵ آبان، پس از حمله اسرائیل، بازار سرمایه دوباره مثبت شد. فعالان بازار سرمایه به این جمع‌بندی رسیده بودند که با توجه به نزدیکی انتخابات آمریکا و تلاش ایران و اسرائیل برای مدیریت تنش، درگیری جدی دیگری در ماه‌های آینده رخ نخواهد داد. همین موضوع باعث شد تا ریسک‌های سیاسی کاهش یابد و تیم اقتصادی دولت چهاردهم فرصتی برای تمرکز بر بهبود شرایط اقتصادی کشور پیدا کند.

عبدالناصر همتی که وعده حمایت از بازار سرمایه را داده بود، پس از حمله اسرائیل توانست با هماهنگی وزارت اقتصاد، سازمان بورس و سایر نهاد‌های اقتصادی، دوران رشد ۵۴ روزه معاملاتی شاخص کل را رقم بزند. در این مدت، شاخص کل بورس بیش از ۴۷ درصد رشد داشت و در ۱۹ دی، به سقف تاریخی ۲ میلیون و ۹۴۴ هزار واحد رسید.

یکی از مهم‌ترین سیاست‌های اقتصادی این دوره، اعلام محمدرضا فرزین، رئیس کل بانک مرکزی، در تاریخ ۲۱ آبان بود که اعلام کرد گواهی سپرده خاص در بهمن‌ماه با نرخ ۳۰ درصد تمدید نخواهد شد و به ۲۵ درصد کاهش می‌یابد. این تصمیم باعث شد که فعالان بازار سرمایه احساس کنند دولت از این بازار حمایت جدی دارد.

سیاست مهم دیگر، رشد ارز نیمایی و ایجاد سامانه ارز توافقی در اواخر آذر بود که به شرکت‌های صادرات‌محور اجازه می‌داد ارز حاصل از صادرات را با قیمت واقعی عرضه کنند. این سیاست که با حمایت جدی همتی وزیر وقت اقتصاد اجرایی شد، حاشیه سود شرکت‌های صادرات‌محور را افزایش داده و به موتور محرک بازار سرمایه تبدیل شد.

پس از رسیدن شاخص کل به سقف تاریخی خود در ۱۹ دی ۱۴۰۳، بازار وارد یک فاز اصلاحی شد و تا پایان سال عمدتاً درجا می‌زد.

نوسانات بازار سرمایه ایران در ۱۴۰۳: از واگذاری ایران‌خودرو تا استیضاح همتی و چالش‌های اقتصادی

یکی از مهم‌ترین اتفاقات امسال، واگذاری ایران‌خودرو به شرکت قطعه‌ساز کروز در ۱۷ بهمن بود. این واگذاری، که مهم‌ترین خصوصی‌سازی پس از انقلاب محسوب می‌شود، با حمایت قاطع وزارت اقتصاد به‌رغم مخالفت‌هایی از سوی برخی نمایندگان مجلس و شورای رقابت انجام شد. همچنین، در ۲۰ اسفند، افزایش سرمایه ۹۴۱ درصدی ایران‌خودرو از محل تجدید ارزیابی دارایی‌ها تصویب شد، که مورد استقبال فعالان بازار سرمایه قرار گرفت.

از اواخر بهمن، با کاهش احتمال مذاکره ایران و آمریکا، قیمت دلار، طلا و سکه مجدداً افزایش یافت و شاخص کل بورس روند نزولی بیشتری پیدا کرد. علاوه بر این، سیاست اشتباه پیش‌فروش سکه توسط بانک مرکزی در ۲۳ بهمن موجب خروج سرمایه‌های سنگین از بازار سرمایه شد. اعتراض فعالان این بازار نیز تأثیری بر اجرای این سیاست نداشت.

در ۱۲ اسفند، عبدالناصر همتی، که بزرگ‌ترین حامی بازار سرمایه در دولت چهاردهم محسوب می‌شد، در اقدامی کاملاً سیاسی استیضاح شد. این در حالی بود که شاخص کل بورس در شش ماه وزارت او بیش از ۴۰ درصد رشد کرده بود، درحالی‌که در دوره سه‌ساله احسان خاندوزی، شاخص کل تنها ۳۰ درصد افزایش یافته بود. با استیضاح همتی، شاخص کل بورس در یک هفته بیش از ۵ درصد افت کرد.

در شرایطی که بازار سرمایه در شوک این استیضاح قرار داشت، بانک مرکزی در ۱۶ اسفند ۱۴۰۳ سیاست نادرست دیگری را اجرا کرد که باعث خروج سنگین نقدینگی از معاملات خرد بازار سرمایه شد. اجرای این سیاست، یعنی انتشار اوراق گواهی طلا، با اعتراض گسترده فعالان بازار سرمایه همراه شد، تا جایی که در ۲۰ اسفند، بانک مرکزی اعلام کرد که اجرای این سیاست را به سال آینده موکول خواهد کرد.

در ۲۲ اسفند، در روز‌های پایانی سال، دو اتفاق مثبت برای بازار سرمایه رخ داد: نخست، انتشار اوراق تبعی در ۲۶ اسفند و دوم، پرداخت مطالبات اوره‌سازان از طریق واگذاری ۴ درصد از سهام شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس.

در مجموع، بازار سرمایه در سال ۱۴۰۳ به‌شدت تحت تأثیر ریسک‌های سیاسی قرار داشت و این نوسانات که ناشی از تحولات داخلی و بین‌المللی بر عملکرد آن اثرگذار بود.

در سال جدید اما درصورتی که ریسک‌های سیاسی تشدید نشود، بورس از توانابی لازم برای رشد برخوردار است.