محمد عبدی کارگردان مستند «بازرگان» که با نام «محاکمه آزادی» در چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد در گفتگو با خبرنگار مهر درباره موضوع این مستند توضیح داد: «محاکمه آزادی» به برشی حساس از زندگی مهدی بازرگان میپردازد؛ یعنی دوران محاکمه نظامی و زندانی شدنش در اوایل دهه ۴۰. این دوره به رغم کمتر شناخته شده بودنش تاثیر زیادی در سرنوشت این چهره ملی داشته است.
بازرگان چهرهای چندبعدی است
وی ادامه داد: با توجه به اینکه پیش از این اثر تصویری جامع از مهندس بازرگان ساخته نشده بود، جای کار زیادی وجود داشت. در واقع پژوهشهای اولیه نشان داد این سوژه ظرفیت ساخت یک سریال تاریخی مفصل را دارد، اما ما در قالب یک مستند بلند، تمرکز خود را روی یکی از نقاط عطف و یک از دراماتیکترین دوران زندگیاش یعنی دادگاه نظامی وی گذاشتیم.
این کارگردان با اشاره به شخصیت مهدی بازرگان بیان کرد: بازرگان یک شخصیت چندبعدی و ملی است؛ مهندس، استاد دانشگاه، روشنفکر دینی و سیاستمدار عملگرا. ردپای او در بسیاری از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران وجود دارد، از تأسیس دانشگاه تهران تا ملی شدن نفت و انقلاب اسلامی. او از پایهگذاران نواندیشی دینی در ایران محسوب میشود. بنابراین این حجم از تأثیرگذاری در عرصههای مختلف، او را به الگویی جذاب، به ویژه برای نسل جوان تبدیل میکند. از رهگذر مطالعه زندگی چنین افرادی است که میتوان دورههای مهم تاریخی را بهتر شناخت. ما در این مستند سعی کردهایم تا با وفاداری به اسناد، تصویری ملموس و انسانی از او در یکی از چالشبرانگیزترین دوران زندگیاش ارائه دهیم.
سعید چنگیزیان در نقش مهدی بازرگان
عبدی با بیان مساله معضل کارهای آرشیوی گفت: منابع تصویری از بازرگان در آن دوره بسیار محدود و اندک است. بنابراین ما به جای تکیه صرف بر مصاحبههای رایج، به سمت خلق محتوای تصویری جدید رفتیم تا بتوانیم فضای دادگاه، جزئیات آن و شرایط آن دوره تاریخی را برای مخاطب امروز به صورت داستانی بازآفرینی کنیم. خوشبختانه سعید چنگیزیان که بازیگر توانمندی هم است پیشنهاد ما را پذیرفت و نقش بازرگان را در سکانسهای بازسازی شده ایفا کرد. این رویکرد اگرچه ممکن است از نظر برخی سنتگرایان مستند، خطا باشد اما با توجه به فقر منابع تصویری و نیاز به ارائه روایتی جذاب و منسجم، به این نتیجه رسیدیم. قصد داشتیم مخاطب، تصویر جدیدی از بازرگان ببیند.
وی در رابطه با فرایند تولید این مستند اظهار کرد: فرآیند ساخت این اثر از پژوهش تا تولید حدود ۲ سال و نیم به طول انجامید. بخش عظیمی از وقت ما صرف پژوهش و جمع آوری منابع آرشیوی شد. متأسفانه دسترسی به آرشیو منسجم در ایران بسیار دشوار و زمانبر است. ما برای یافتن اسناد، عکسها و فیلمهای مرتبط، هم در منابع داخلی و هم در منابع خارجی جستجوی گستردهای انجام دادیم. این مشکل، یکی از دلایل گرایش ما به سمت بازسازی و تصویرسازی خلاقانه بود.
مستندی که به یک فیلم سینمایی داستانی نزدیکتر است
عبدی با اشاره به کمتر دیدهشدن آثار مستند و فیلم کوتاه در جشنواره فجر عنوان کرد: به نظرم این نقد تا حدی طبیعی است، چرا که جشنوارههای تخصصیتری مانند «سینماحقیقت» برای مستند و جشنواره فیلم کوتاه وجود دارد. جشنواره فجر ذاتاً تمرکز اصلیاش بر سینمای داستانی است. با این حال، حضور مستندهایی با کیفیت سینمایی بالا و روایتگری قوی، هم برای مستندسازان فرصت خوبی است و هم غنای جشنواره را بیشتر میکند. مستند ما به دلیل فرم بازسازی و روایت داستانیاش، به اثر سینمایی نزدیکتر است و شاید به همین دلیل در فجر جای گرفته است. اینکه فجر فضایی برای دیده شدن چنین آثاری فراهم میکند، جای تجلیل دارد.
وی در رابطه با یکی شدن هیئت داوران مستند و فیلم داستانی گفت: به شخصه این تصمیم را مثبت میبینم. داشتن یک هیئت داور واحد برای بخشهای اصلی، میتواند به ایجاد هماهنگی بیشتر در نگاه و خط مشی کلی جشنواره کمک کند و از پراکندگی سلیقهها بکاهد. در بسیاری از جشنوارههای معتبر جهان نیز دبیر و ساختار مرکزی جشنواره نفوذ و قدرت تصمیمگیری بالایی دارند. این یکپارچگی میتواند به انتخابهایی منسجمتر و حرفهایتر بینجامد.
عبدی در پایان گفت: بیش از هر چیز، هدف ما «بازخوانی» و «بازآفرینی» تصویری از یک فصل مهم و کمتر دیده شده از تاریخ معاصر ایران است، از طریق زندگی یکی از اثرگذارترین چهرههای آن. میخواهیم مخاطب، به ویژه نسل جوان، نه با یک سری اطلاعات خشک تاریخی، بلکه با یک «روایت تصویری و قصه محور» که مبتنی بر ساختار منسجم است با شخصیتی مثل مهدی بازرگان آشنا شود.
