در این ماه بزرگترین زمین لرزه سیزدهم بهمن به بزرگی ۴.۶ (در مقیاس امواج درونی زمین) در حوالی کازرون استان فارس به ثبت رسید.

استان خراسان رضوی با ۷۰، اصفهان با ۶۳ و اردبیل با ۴۱ زمین لرزه، بیشترین تعداد زمین لرزه را در بین استان‌های کشور داشتند.

همچنین در استان تهران ۱۷ زمین لرزه به ثبت رسید که بزرگترین آن به بزرگی ۳.۶ در حوالی رودهن رخ داد.

مهر

«وقوع زلزله در تهران دور از ذهن نیست، بلکه عن‌قریب است»؛ این جمله‌ای است که مدیرعامل جمعیت هلال‌احمر استان تهران، پنجم دی‌ماه امسال در نشست هم‌اندیشی روز ایمنی در برابر زلزله مطرح کرد.

شاهین فتحی با اشاره به این مخاطرات برای پایتخت عنوان کرد: «مخاطرات شناخته‌شده برای شهر تهران به حدی است که باید خواب را برای مسئولان در این حوزه حرام کند».

مدت کمی نیست که گفتمان مخاطرات طبیعی در کشور و به‌ویژه موضوع زلزله در تهران یکی از حساس‌ترین و حتی امنیتی‌ترین مباحث مورد بررسی در کشور است.

کارشناسان نیز هر بار نسبت به آن هشدار‌های متعددی می‌دهند، اما به نظر نمی‌رسد که حساسیت لازم در قبال آن وجود داشته باشد.

روز گذشته، سید‌مجتبی حسینی در وبینار تخصصی اهم اقدامات کاهش خطر در شهر تهران، با اشاره به زلزله‌ها در ایران عنوان کرد: بررسی زلزله‌ها از سال ۱۹۰۰ تا ۲۰۱۶ نشان می‌دهد کشور ما هم از نظر تعداد زلزله‌ها و هم از نظر کشته‌ها و زخمی‌ها رتبه بالایی دارد.

به‌طوری که در بحث تعداد زلزله‌ها در رنکینگ سوم هستیم و در تعداد کشته‌ها نیز در رنکینگ ششم قرار داریم که این نشان می‌دهد هم در نقشه خطر هستیم و هم آسیب‌پذیریم و زلزله باعث خسارات مالی شدید و از‌دست‌دادن هم‌وطنان عزیزمان شده است.

او به بیان برخی از مناطق متأثر از زلزله در تهران پرداخت و گفت: در تهران مناطق مختلفی در سال‌های قبل تحت اثر زلزله بودند و خسارات داشتند.

ری در سال‌های پیش از میلاد و در سال‌های ۷۴۳، ۸۵۵، ۸۶۴ و ۹۵۸ لرزش‌های شدیدی داشته که ۷.۷ ریشتر هم برای آن ثبت شده است.

در دماوند هم چنین لرزه‌هایی ثبت شده است؛ دماوند در سال ۱۶۶۵ با شدت ۶.۵ ریشتر، در سال ۱۸۱۵ با شدت ۶.۵ ریشتر و در سال ۱۸۳۰ نیز با شدت ۷.۱ ریشتر لرزیده است.

در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۲۰ هم ما شاهد زلزله‌های دماوند و ملارد بودیم که این دو زلزله در تهران احساس شد، اما خرابی آن‌چنانی نداشت. این می‌تواند به‌عنوان یک زنگ خطر باشد و هرکدام از این زلزله‌ها می‌توانست شهر را با بحران روبه‌رو کند.

زلزله یک بار رخ می‌دهد، اما مسئله مورد بحث در تهران، تنها نه زمین‌لرزه بلکه حوادثی است که پیرو این مخاطره می‌تواند در شهر رخ دهد؛ از تخریب ساختمان‌های فرسوده، تأسیسات، قطعی آب و برق و گاز تا احتمال انفجار و آتش‌سوزی.

به همین دلیل هم مدیریت بحران در تهران کار ساده‌ای نخواهد بود؛ نمی‌دانیم زلزله تهران قرار است چه روزی یا چه ساعتی رخ دهد، نباید فکر کنیم اگر زلزله در روز رخ دهد، حتما تلفات آن کمتر خواهد شد.

عامل اصلی تلفات در زلزله، ساختمان‌ها هستند و این زلزله نیست که باعث مرگ انسان‌ها می‌شود، بلکه باید ساختمان‌ها ایمن‌سازی می‌شدند تا در برابر زلزله دوام بیاورند.

در مورد سامانه هشدار سریع زلزله در تهران ما ۲۶ ایستگاه فعال داریم و بحث عملیاتی و اجرائی آن پیش رفته است. ابتدا چهار نقطه با همکاری جایکا، عملیاتی شد و پس از آن ۲۲ ایستگاه دیگر اضافه کردیم که در مجموع ۲۶ ایستگاه فعال داریم.

این ایستگاه‌ها در اطراف تهران بوده و دارای برق شهری، خورشیدی و باطری هستند. هم با مودم و سیم‌کارت و هم از طریق امواج رادیویی امکان برقراری ارتباط با آن‌ها وجود دارد.

حسینی درباره اینکه آیا نمی‌توان اطلاعات این سامانه‌ها را به‌طور علنی و برای عموم اعلام کرد، گفت: این سامانه‌ها تنها چند ثانیه زودتر زلزله را اعلام می‌کنند.

در هیچ جای جهان امکان پیش‌بینی زودتر زلزله یا جلوگیری از آن وجود ندارد، اما برای اعلام هشدار عمومی نیاز به فرهنگ‌سازی وجود دارد و البته این نیاز هم هست که سامانه بدون باگ باشد. 

رای شهری مانند تهران بحث کدنویسی و به‌روزرسانی نرم‌افزاری در حال انجام است و امیدوارم در سال آینده بتوانیم هشدار برای ارگان‌ها و دستگاه‌ها را داشته باشیم و چند سال بعد هم اگر همه چیز مناسب بود، اعلام هشدار عمومی انجام خواهد شد.

با این حال، باید توجه داشت که نباید این هشدار منجر به رفتار شدیدی از سوی افراد شود که خود این رفتار ممکن است منجر به بحران شود.

او درباره راهبرد‌ها برای کاهش خطرپذیری لرزه‌ای ساختمان‌های شهر تهران نیز گفت: ما وضع تهران را می‌دانیم. نتیجه مطالعات نیز نشان داد که حدود ۲۰ سال زمان می‌برد که بتوانیم برای شهری مانند تهران هزینه کنیم تا وضعیت آن پایدار شود.

در این مطالعات، پنج سال اول ساختمان‌های اصلی مانند بیمارستان‌ها و امدادی و انتظامی در اولویت قرار می‌گیرند. البته اجرای آن هزینه‌های زیادی می‌طلبد که بخشی را ارگان‌های دولتی باید بپردازند و برای منازل هم از طریق وام، تسهیلات و‌… باید فعالیت کرد.

به گفته او، در تهران هم مانند آنچه در زلزله جنوب کشور رخ داد، قابل پیش‌بینی است. خطر ریزش کوه‌ها در زلزله تهران محتمل است، اما ما در برخی مناطق مخصوصا شمال تهران ریزش سنگ و زمین‌لغزش را خواهیم داشت.

این‌ها در حالی است که متخصصان میزان آمادگی پایتخت در مقابل زلزله را چندان قابل اعتنا نمی‌دانند. رضا کرمی‌محمدی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی و متخصص زلزله، در‌این‌باره می‌گوید: در این سال‌ها اتفاقات مثبت و خوبی در حوزه مدیریت بحران رخ داده که از میان آن‌ها می‌توان به تشکیل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، تدوین قانون مدیریت بحران کشور و ایجاد سازمان مدیریت بحران کشور و… اشاره کرد.

اما در بحث نرم‌افزاری این ضرورت وجود دارد که باید اقدامات بیشتری انجام شود. اگر امروز زلزله‌ای مانند آنچه در بم رخ داد، در تهران رخ دهد، ارزیابی‌ها نشان می‌دهد در نهایت ۲۰ درصد آمادگی در برابر زلزله وجود دارد و این می‌تواند مشکلات زیادی را برای شهر تهران و حتی کشور ایجاد کند. از این‌رو خیلی جای کار داریم و اقدامات زیادی باید انجام شود.

این استاد دانشگاه با اشاره به تصویب قانون جدید مدیریت بحران کشور گفت: این قانون که قانون خوبی هم هست، حدود دو سال پیش تصویب شد، اما هنوز بسیاری از آیین‌نامه‌های اجرائی آن به تصویب نرسیده است که بعد از دو سال باید تصویب می‌شد. از این‌رو لازم است در این حوزه نیز جدیت بیشتری وجود داشته باشد.

کرمی‌محمدی از بی‌توجهی مسئولان به موضوع مدیریت بحران نیز انتقاد کرد: یکی از چالش‌های عمده مدیریت بحران در سال‌های اخیر، بی‌توجهی مسئولان به موضوع مدیریت بحران است.

مجلس هم باید این موضوع را پیگیری کند. شما ببینید در همین لایحه بودجه سال ۱۴۰۱ هم توجهی جدی به موضوع مدیریت بحران و ابعاد مختلف آن به‌خصوص پیشگیری و آمادگی برای مقابله نشده است که این‌ها همه باید مرکز توجه قرار بگیرد.

آذرماه امسال، رئیس شورای اسلامی شهر تهران از مذاکره برای همکاری میان دولت و مدیریت شهری برای احیای بافت‌های فرسوده خبر داده بود.

مهدی چمران با اشاره به وضعیت بافت‌های فرسوده گفته بود: بافت فرسوده در مواقعی مانند زلزله و سایر حوادث طبیعی بسیار خطرساز است و حتما باید فکری برای آن کرد.

در زمینه مسکن سازی در شهر‌های اطراف تهران، بحث‌های دیگری در دولت مطرح است، ولی در خود تهران باید سرمایه‌گذاری را به سمت بافت فرسوده ببریم.

اما چمران به اینکه قرار است شکل همکاری دولت و شهرداری تهران برای احیای بافت‌های فرسوده چگونه باشد، اشاره روشنی نکرده است؛ آن‌هم در شرایطی که کارشناسان در ۱۵ سال گذشته که پروژه‌های مسکن سازی دولتی در قالب «مسکن مهر» و «اقدام ملی مسکن» اجرا شد.

بار‌ها گوشزد کردند سرمایه‌گذاری دولت به جای اینکه در اراضی بایر و نیازمند زیرساخت صورت گیرد، باید در دل شهر‌ها و با هدف احیای بافت‌های فرسوده باشد.

با وجود این، اکنون در جریان فراخوان ثبت نام ساخت سالانه یک میلیون مسکن در کشور، شهر تهران به‌عنوان یک گزینه قابل انتخاب برای ثبت نام‌کنندگان در فهرست شهر‌هایی که قرار است مسکن سازی در آن‌ها صورت گیرد، قید نشده و به نظر می‌رسد برنامه احیای بافت فرسوده در تهران اگر به مرحله اجرا برسد، ارتباطی با طرح جهش مسکن که دولت سیزدهم درصدد اجرای آن است، ندارد.

همان‌طور که متخصصان زلزله اشاره کرده‌اند، زلزله تنها خطر پایتخت نیست و اتفاقات پس از آن می‌تواند به مراتب وحشت‌آفرینی بیشتری داشته باشد.

همین هم ضرورت ورود نهاد‌های شهری، سازمان‌های مرتبط با مدیریت بحران و تأمین بودجه برای جبران خلل‌ها در این زمینه را گوشزد می‌کند.

 چالش فرونشست زمین، بیخ گوش شهرها و روستاهای کشور قرار دارد و نمونه‌هایی از تاثیر فرونشست بر واحدهای مسکونی در مناطق خشک و نیمه خشک همچون اصفهان دیده می‌شود؛ هرچند پس از انتشار اخباری مبنی بر تخلیه شهرک نیروی هوایی اصفهان به دلیل موضوع فرونشست، این موضوع تکذیب و اعلام شد که ترک‌های عمیق خانه‌های این شهرک به دلیل بازسازی نشدن ساختمان‌های آن و قدمت حدود ۵۰ ساله این منازل بوده است.

با این حال نمی‌توان، چالش مخاطراتی همچون زلزله، سیل و فرونشست را تکذیب کرد و در این خصوص خانه‌های روستایی بیش از واحدهای شهری از خطرات سوانح طبیعی دچار آسیب می‌شوند. البته از حدود حدود ۴۰ هزار روستای بالای ۲۰ خانوار در کشور با اجرای طرح هادی تاکنون ۲۱ هزار روستا نوسازی و مقاوم سازی شده که شامل ۵۲ درصد خانه‌های روستایی کشور می‌شود.  طبق اعلام مسئولان بنیاد مسکن سال ۱۴۱۰ جشن مقاوم سازی خانه‌های روستایی در کشور برگزار ‌شود.

با وجود تلاشهای انجام شده کارشناسان هشدارهایی نسبت به خطر تاثیر سوانح طبیعی بر ساختمانهای مسکونی روستایی می‌دهند؛ تا جایی که محمدجواد بلورچی ـ پژوهشگر مخاطرات طبیعی ـ گفته است: اگر قبلا نگران ریزش ساختمان‌ها در زمین لرزه‌هایی با شدت ۶ ریشتر و بیشتر بودیم، اکنون ترک‌های ایجاد شده از محل فرونشست زمین روی ابنیه روستایی و شهری باعث شده تا نگران بروز زلزله‌هایی با شدت ۴ ریشتر باشیم تا ساختمان‌ها فرو نریزند.

در این گردهمایی همچنین امیرحسین گرکانی ـ رئیس پژوهشکده سوانح طبیعی وابسته به بنیاد مسکن با اشاره به ضرورت برنامه ریزی استان ها برای کاهش مخاطرات و سوانح طبیعی و ارتقای ایمنی ساخت ساز واحدهای مسکونی گفت:  ایران از نظر مخاطرات و سوانح طبیعی جزو ۱۰ کشور اول دنیاست و از ۴۴ سوانح مهم شناخته شده تاکنون ۳۳ مورد در ایران تجربه شده اند.

وی گفت: بیشترین خسارات ثبت شده در ایران مربوط به سیل، زلزله و توفان است و تغییرات جدید اقلیمی نیز باعث شده تا خطر خشکسالی حیات روستاهای ایران را تهدید کند. اکنون ۴۵ درصد از پهنه ایران در معرض خشکسالی حاد قرار گرفته که عمده مناطق درگیر با خشکسالی دارای جمعیت روستایی هستند.

به گفته وی در راستای تدوین سند کاهش مخاطرات طبیعی، از این پس تمامی طرح های عمرانی کشور باید پیوست کاهش خطر و سوانح طبیعی داشته باشند. یعنی برنامه های عمرانی باید حتما به مقاومت دربرابر سوانح طبیعی توجه داشته و ضریب ایمنی بالایی در برابر مخاطرات پیرامون داشته باشند.

گرکانی ادامه داد: در قالب این سند، تمامی اموال منقول و غیر منقول دستگاه های اجرایی کشور باید بیمه شوند.  از سوی دیگر بزودی برنامه ویژه ای برای ورود، حمل، نگهداری و امحای مواد خطرناک از سوی هیأت دولت مورد بررسی قرار می گیرد تا ضریب مقاومت مناطق شهری و روستایی در برابر مخاطرات انسان ساز افزایش یابد.

رئیس پژوهشکده سوانح طبیعی کشور تصریح کرد: تاکنون ۵۶ نوع مخاطره انسان ساز در ایران شناسایی شده است که باید برای مقاومت در برابر آنها برنامه ریزی کنیم.

 ۹۷ درصد ایران دارای گسلهای خطرناک است

همچنین محمدجواد بلورچی در این گردهمایی با اشاره به انواع سوانح طبیعی در ایران گفت: هم‌اینک ۹۷ درصد از پهنه ایران دارای گسل‌های خطرناک و مستعد بروز زلزله است. همچنین تقریبا تمامی ایران با خطر بروز سیلاب قرار دارد ولی جدیدترین خطر زیست محیطی که حیات کانونهای جمعیتی در ایران را تهدید می کند، خطر فرونشست زمین است.

بلورچی ادامه داد: بالغ بر ۴۲۰ دشت ایران دچار فرونشست حاد شده اند که اغلب آنها در کنار تأسیسات شهری  و برون شهری هستند.

این پژوهشگر مخاطرات طبیعی گفت: بیش از ۶۰ دریاچه و تالاب ایران در سالهای اخیر یا خشک شده اند و یا در معرض خشکسالی قرار دارند. از سوی دیگر سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی  باعث بروز پدیده بسیار خطرناک خودسوزی زمین در برخی مناطق فلات مرکزی ایران شده است.

بلورچی با بیان اینکه بروز ۴ میلی‌متر فرونشست زمین در دنیا یک بحران طبیعی محسوب می شود افزود: تهران سالانه ۱۷ تا ۳۶ سانتی متر نشست می‌کند. در مشهد نیز شدت فرونشست زمین به ۱۵ تا ۲۰ سانتی متر در سال رسیده و فرونشست زمین در اطراف نیشابور باعث ایجاد ترک های عمیقی به طول ۴۰ کیلومتر روی سطح زمین شده است.

وی خواستار توجه استانداری‌ها به ممانعت از برداشت بی رویه آب از منابع زیرزمینی و هماهنگی تمامی دستگاه‌های اجرایی برای ایمن سازی واحدهای مسکونی روستایی و شهری شد.

ایسنا